Zaštita „Evropskog Amazona"

 rel=
Budući UNESCO prekogranični rezervat biosfere obezbediće očuvanje biodiverziteta duž Mure, Drave i Dunava
© Mario Romulic
Rečno područje Dunava, Drave i Mure predstavlja jedinstveno područje značajnog prirodnog i kulturnog nasleđa, a proteže se kroz više od 1.000.000 ha i pet zemalja: Austriju, Sloveniju, Mađarsku, Hrvatsku i Srbiju. Zbog svog velikog prirodnog bogatstva sve tri reke su predložene za zaštitu u sklopu UNESCO programa "Čovek i biosfera" za Prekogranični rezervat biosfere. Kao deo te inicijative, početkom 2011. godine, WWF i Euronatur pokrenuli su trogodišnji projekt koji sprovode u saradnji sa lokalnim partnerima u svih pet zemalja ovog rečnog područja. Glavni cilj projekta je osigurati zaštitu i dobro upravljanje prekograničnim rečnim ekosistemom Mure, Drave i Dunava, kako bi se osiguralo očuvanje jedinstvenih prirodnih i kulturnih vrednosti, i bolji život za stanovnike ovog područja.

Uprkos brojnim promenama nastalim dejstvom čoveka u prošlosti, ovaj zadivljujući rečni predeo područje je izuzetne biološke raznovrsnosti i centar retkih prirodnih staništa kao što su velike plavne šume, rečne ade, šljunkovite i peščane obale, rečni rukavci i mrtvaje. Ova staništa su dom najgušćoj populaciji gnezdećih parova orla belorepana u centralnoj Evropi i drugih ugroženih vrsta kao što je mala čigra, crna roda, dabar, vidra i skoro iščezla kratkonosa kečiga. Svake godine, više od 250,000 migrirajućih ptica močvarica koristi reke za odmor i ishranu.

Ova koherentna mreža područja, sačinjena od 13 zaštićenih područja uz tri reke, ističe njihove ekološke vrednosti i obuhvata Specijalni rezervat prirode „Gornje Podunavlje“ u Srbiji, Park prirode „Kopački Rit“ na ušću Drave u Dunav i Regionalni park „Drava-Mura“ u Hrvatskoj, Nacionalni park „Dunav-Drava“ u Mađarskoj, kao i Natura 2000 područja u Sloveniji i Austriji.

Suprotno propisima u oblasti životne sredine EU i međunarodnim standardima, upravljanje rekama u Hrvatskoj, Mađarskoj i Srbiji i dalje počiva na zastarelom i pogrešnom konceptu transformisanja prirodnih rečnih tokova u uniformne kanale bez šljunka i peska. Kanalisanje reka (navodno u funkciji rečne plovidbe ili zaštite od poplava) ima razarajući uticaj na prirodu: dovodi do produbljavanja rečnog korita, isušuje močvare, ugrožava prirodne resurse i predstavlja pretnju za ugrožene vrste. Osim gubitka biodiverziteta, neodgovorno upravljanje rekom nanosi značajnu ekonomsku štetu, npr. niži nivo vode ima negativan uticaj na pijaću vodu, šume, poljoprivredu i riblji fond. Takođe, kanalisanje reka povećava rizik od poplava u naseljenim područjima u donjem toku reke.

Kako bi se očuvalo područje Mura-Drava-Dunav, WWF, EuroNatur i njihovi partneri u zaštiti nastoje da formiraju UNESCO Prekogranični rezervat biosfere „Mura-Drava-Dunav“ (PRB MDD). U martu 2011, u Mađarskom gradu Gödöllo, blizu Budimpešte, ministri Austrije, Hrvatske, Mađarske, Srbije i Slovenije nadležni za životnu sredinu i zaštitu prirode su potpisali zajedničku deklaraciju za osnivanje rezervata biosfere sa ciljem zaštite životne sredine i prekogranične saradnje. Zajednička deklaracija zasnovana je na preliminarnom bilateralnom sporazumu između Hrvatske i Mađarske iz 2009. Republika Srbija je nominovala svoj deo teritorije za UNESCO prekogranični rezervat biosfere „Mura-Drava-Dunav” u septembru 2013. godine a odluka o proglašenju se očekuje do kraja 2016. godine.

Komesar EU za za životnu sredinu, Janez Potočnik, zalaže se za ovu inicijativu zato što se ona „odlično uklapa u ciljeve EU vezane za biodiverzitet i Direktive o staništima i pticama“. Inicijativa je takođe deo EU Regionalne strategije o Dunavu, što predstavlja osnovu za buduće EU finansiranje.

Promena načina upravljanja rekom
  • Promena dosadašnjeg načina upravljanja u moderan i ekološki
  • Zaustavljanje kanalisanja reke i daljeg vađenja šljunka i peska iz reka
  • Obnova degradiranih delova reka
  • Zaustavljanje visokonaponskog režima rada poslednje hidroelektrane na Dravi kod Donje Dubrave
  • Zaustavljanje daljih planova za izgradnju novih hidroelektrana na području PRB MDD

Koncept rezervata biosfere

Rezervati biosfere su područja kopnenih ili obalskih/morskih ekosistema, koja su međunarodno priznata u okviru UNESCO-vog programa Čovek i biosfera (Man and Biosphere-MAB). Koncept rezervata biosfere predložila je radna grupa UNESCO-vog programa MAB 1974. godine. Mreža rezervata inicirana je 1976. godine. Trenutno, (jul 2012.) ova mreža obuhvata 580 rezervata u 114 zemalja. Ova mreža je od ključnog značaja za ciljeve ovog programa, a to je ostvarivanje održive ravnoteže između ponekad suprotstavljenih ciljeva: zaštite biološke raznovrsnosti, očuvanja kulturnih vrednosti i socio-ekonomskog razvoja. Rezervati biosfere su područja za promociju i demonstraciju uravnoteženog odnosa između ljudi i prirode.

Opšti kriterijumi koje odredeno podrucje treba da ispunjava da bi bilo proglašeno rezervatom biosfere:

1. Da obuhvata mozaik ekoloških sistema koji su reprezentativni za šire biogeografske regione, uključujući i gradaciju ljudskih intervencija.

2. Da bude od značaja za očuvanje biološke raznovrsnosti.

3. Da pruža mogućnost za istraživanje i demonstriranje različitih pristupa održivom razvoju na regionalnom nivou.

4. Da bude takve veličine da može ispuniti tri funkcije rezervata biosfere-zaštita, razvoj i podrška.

5. Da obuhvati ove funkcije kroz primereno zoniranje, kojim se razlikuju:
  • zakonski uspostavljeno centralno područje ili područja određena za dugoročnu zaštitu, u skladu sa ciljevima zaštite za rezervat biosfere, odgovarajuće veličine za potrebe ostvarivanja takvih ciljeva,
  • jasno definisana zaštitna zona ili zone koje okružuju ili se naslanjaju na centralno područje ili područja, u kojima se mogu obavljati samo one delatnosti koje su kompatibilne sa ciljevima zaštite,
  • spoljašnje prelazno područje u kojem se promoviše i razvija praksa održivog upravljanja resursima.

6. Potrebno je napraviti takvu organizacionu strukturu koja omogućava značajno uključivanje i učešće organa vlasti, lokalne zajednice i privatnih interesa u samom procesu planiranja i realizacije funkcija rezervata biosfere.

7. Pored toga, potrebno je obezbediti i sledeće:
  • mehanizme upravljanja ljudskim aktivnostima u zaštitnoj zoni ili zonama,
  • plan upravljanja za dato područje kao rezervat biosfere,
  • imenovani organ ili mehanizam za implementaciju ovog plana,
  • programe istraživanja, praćenja, obrazovanja i obuke.

Koncept rezervata biosfere

 / ©: WWF